Propostas para un turismo de caldiade

O Cabo Fisterra visto dende o mar.

Foto: autoría propia

Nada detén eterno o decurso das entrañas

Modesto Fraga

Agora que chega por fin o verán, coma tódolos anos os turistas se agolparán apáticos nas rúas fisterranas, apoltronados nas ”terracitas” coas súas “cañitas” e os seus tristes “pinchitos” mentres chuspen verbas estrañas en idiomas estraños.

É o triste destino das vilas que, como a nosa, avanzan irremisiblemente cara a destrución por mor do abandono das autoridades á cobiza e á soberbia. Dentro duns anos, cando tódolos fisterráns fiquen mortos ou emigrados, e xa non haxa senón iates e catamaráns turísticos nos pantaláns do porto; cando no inverno a vila morra de tedio, mentres no verán a masificación impida respirar o aire puro da costa; cando as nosas praias non sexan máis que tristes areais masificados sen ningún interese natural ou paisaxístico, e cando da nosa cultura non fique máis que o recordo nalgún triste libro de Historia… entón seremos unha vila turística.

Mentres tanto, aínda non temos acadado ese punto, para desgraza de catro ou cinco que eu ben sei. Así e todo, non podemos negar a importancia que xa ten o sector turístico na Vila do Cristo. A loita nefasta entre a morte e a vida que durante milenios se personificou en Fisterra ten neste eido a súa última batalla. Está en xogo nada máis e nada menos que a pervivencia da esencia fisterrana.

O turismo non é malo de por si, ou polo menos non ten por que selo. É máis, nunha vila onde a pesca fica xa en decadencia, e onde o progreso da civilización actual fai que xa non nos satisfagan os beneficios obtidos deste sector, o turismo pode ser un bo remedio, un parche para evitar estas carencias derivadas da pesca. I é que, visto que non somos capaces de renovar o sector pesqueiro, principal motor económico da vila durante séculos, fundamental na esencia da nosa vila e nas nosas tradicións… haberá que buscar outras solucións.

Como dicía, o turismo pode ser unha boa solución para unha vila coma Fisterra. Temos moito que ofrecer e moito que recibir. O problema é que, se seguimos as liñas de actuación que estivo a levar o Concello nos últimos anos, tan só se benefician os especuladores (a maioría foráneos, aínda por riba) e os empresarios hostaleiros da vila. Os veciños fisterráns veranse abocados á explotación, traballando trece e catorce horas a cambio do soldo mínimo. É un dos grandes problemas do turismo tal e como se entende en Madrí: non beneficia para nada ao proletario, ao traballador. Así que, de seguir así, tampouco este método turístico será rentable porque os fisterráns teremos emigrado todos a Canarias, Madrid ou Barcelona, esparexéndonos coma xa fixeron antes outras xeracións. Entón, non quedará ninguén para ser explotado e a cousa irá a peor tamén para os de riba.

Como dicía, o turismo está moi ben como fonte de ingresos secundarios. Se tódalas familias instalan o seu negocio hoteleiro de cariz modesto, coa axuda económica do Concello ou de calquera outra autoridade, a cousa iría estupendamente. Imaxinade todo o casco histórico da Vila: o Campo, a Cerca, a Praza… cheos de pequenos negocios: tendas, bares, cafetarías, restaurantes… respectando en todo caso a estrutura arquitectónica dos edificios da zona, sendo peonil toda esa parte da vila e promocionándoa dende a entrada do Concello, coma fan noutras vilas como Noia. Se a iso sumamos a reconversión do “muelle” nunha zona de turismo de alto nivel: restaurantes, hostais, hoteis e pensións que respectarían (polo que lles convén) a arquitectura tradicional dos edificios que dan ó porto, quizais os máis fermosos da vila, alén dos bares que xa hai res do chan; teriamos unha equilibrada dicotomía entre turismo de alto standing e turismo máis modesto. Atraeriamos a multitude de clases sociais, coma teño visto, por exemplo, en vilas como Baiona. Por suposto, non fai falla chegar a ese nivel, pois ante todo o primordial é respectar o noso patrimonio, algo que non fixeron demasiado ben naquela vila do sur. O intento de construír un hotel de luxo enfronte mesmo da praia da Riveira supón un exemplo claro do que NON se debe facer no casco histórico.

Para que medidas deste estilo funcionen, é preciso promocionar a vila; e cando digo “a vila” non me refiro ó Concello, senón ó casco urbano. ¿De que nos serven eses centos de miles de persoas que cada ano visitan o Faro? ¿Qué nos aportan o 60% deses visitantes ocasionais que chegan co coche ata o Cabo, sacan unhas fotos e marchan sen nin sequera pisar a vila? ¿Qué é o que acadamos con este tipo de turismo ademais de que se nos critique porque o único interesante que poden ver no Faro (alén do compoñente paisaxístico e simbólico, claro está) é unha morea de casetas de vendedores oportunistas ó máis puro estilo da Illa da Toxa? Creo que o tempo dese folclorismo ridículo que se adica a vender cunchas de vieira e móbiles feitos con “margharitas” xa pasou nos anos 60.

Por suposto que o Cabo ten que ser o noso gran atractivo turístico, faltaría máis. Pero se queremos un beneficio económico dese turismo, un beneficio que chegue a todos e que permita un progresa económico da vila temos que potenciar o casco urbano e incentivar, asemade, un turismo diverso que nos permita sobrevivir tamén no inverno: turismo cultural, rural, e incluso mariñeiro como xa se está ensaiando. Un turismo fundamentado no interese cultural e na curiosidade dos visitantes; e non só no seu relax. Así, teremos tamén un turismo invernal e todos eses negocios que poderían abrir no casco histórico terían pervivencia durante todo o ano. En apenas un lustro tería lugar a defenestración económica da Vila de Cée, cuia única vantaxe con respecto a nós é a súa situación endocéntrica no eido comarcal, mais cunha economía turística forte e respectuosa que fose o motor dun progreso económico que beneficiase a tódolos habitantes da comarca, non tería nada que facer fronte a Fisterra.

Ademais, teriamos que darlle brillo á vila, restaurala, evolucionala dende os presupostos da tradición; é dicir, fomentar dende arriba as restauracións de casas antigas, facer parques, paseos marítimos respectuosos co medio, carteis informativos; converter, en fin, a nosa vila nunha poboación turística de nivel, e non a gran chapuza na que se ten transformado nos últimos anos. Para isto, a protección medioambiental de zonas como Mar de Fóra, o Val de Duio ou a Langosteira é fundamental.

Nos últimos anos falouse moito de facer co Cabo algo así como se fixo no Finisterre francés: controlar o número de visitas, impedir o paso ata o Faro de vehículos motorizados e crear liñas de autobuses que leven ós turistas até o final cobrando unha pequena suma polo aceso. Eu considero que Galicia non está preparada para isto, mais temos que ter en conta que o visitante que pasa hora e media nun coche, non se vai negar a pagar un euro –por poñer un exemplo- para chegar ó faro. O de cobrar xa se fai en lugares como o Monte de Santa Trega, na Guarda, e parece que lles vai moi ben. Sería cuestión de facer un experimento: uns cinco ou seis buses que leven á xente ata o Cabo por un módico prezo. Crear aparcamentos preto da Igrexa (tendo coidado co medio natural, paisaxístico e histórico, por suposto), o que ademais impulsaría as visitas ó templo parroquial e o relanzamento da fama do noso Cristo e da nosa tradición relixiosa, posto que moitos turistas, mentres esperan, poden realizar unha breve visita a Nosa Señora das Areas. Unha boa idea sería facilitar o transporte gratuíto ós fisterráns e ós peregríns, pois o que non poden facer estas medidas é afectar negativamente ós propios habitantes da vila; e así como se lle ofrece aloxamento gratuíto ós camiñantes, sería lóxico que puidesen acceder ó Cabo gratis.

Xa no Faro é preciso facer unha serie de reformas. O edificio en si pode ser transformado nun centro de interpretación do Promontorium Nerium, un lugar de información permanente sobre a nosa vila e a súa relación co mundo, retirando esa ignominiosa publicidade foránea do noso benquerido Faro. Dende alí poderíanse publicitar unha serie de roteiros turísticos guiados ou de sendeirismo que terían unha moi boa acollida por parte do turismo cultural. A min ocorréronseme as seguintes rutas:

Promontorio Histórico: Faro – Subida pola Costa sur do Facho (antiga canteira) – Tumba de Orca Vella – Pedras Santas – Mirador do Facho – San Guillermo – Cabanas.

Relixión e paisaxe no Cabo Fisterra: Igrexa de Nosa Señora das Areas – Ínsua – Porta de Marcos – Senda pola cara occidental do Facho – Punta dos Oídos – Costa Sur do Facho – Faro.

Vida mariñeira: Crus de Baixar – Cabo da Vila – Porto – A Riveira – Castelo de San Carlos (Museo da Pesca) – Praia de Corveiro – Igrexa de Nosa Señora das Areas.

Casco Histórico fisterrán: Crus de Baixar – Cabo da Vila – Rúa Real – Praza – Rúa Ara Solis – Capela de Nosa Señora do Bonsuceso – Buen Camino – Igrexa de Nosa Señora das Areas.

Mar de Fóra: Crus de Baixar – Cabo da Vila – Rúa Real – O Campo – Atalaia – Mar de Fóra.

Duio e Cabo de Nave: Anchoa – Cruce do Bispo – Castro – Cabo da Nave.

Praias virxes: Anchoa – Cruce do Bispo – Vilar – Praia da Arnela – Praia de Rostro.

Langosteira e Camiño de Fisterra: Talón – Praia da Langosteira – Crus de Baixar.

E poderían ser moitos máis, pero cos que eu incluín, aparecen xa a meirande parte das zonas e lugares de interese de Fisterra. Para que isto funcionase habería que facer unha boa rede de sinalizacións, marcadores informativos, etc. Sería tamén positivo para a vila facer unhas liñas con tres ou catro autobuses dependentes do Concello que levasen á xente dende Fisterra ata o rural durante todo o ano por un módico prezo, chegando a puntos turísticos como a Arnela ou Rostro. Así, tamén os habitantes destas zonas tan esquecidas polo poder da capital poderían beneficiarse destes avances á par que se potencia o turismo.

A posta en valor do Cabo ten que ir acompañada canto antes dunha posta en funcionamento: crear pistas ben sinalizadas, miradoiros, merendeiros, áreas de descanso e, por que non, algún chiringuito para o refrixerio. Creo eu que isto é máis útil que catro casetas que venden cunchas.

Habería que ver tamén o que se pode facer co vello edificio do Marconi, unha fermosa construción de pedra de principios do século pasado que pode ser convertido nun museo sobre a Historia local (que debería levar o nome de D. Francisco Esmorís Recamán por unha cuestión de xustiza), o que ademais impulsaría ós visitantes a achegarse ó alto do monte onde sen dúbida non quedarían defraudados. É dicir, que o complicado non é que o monte resulte atractivo para os que se adentren nel. Está claro que iso sempre sucede. O difícil é atraer á xente: que os visitantes se atrevan a introducirse nos seus misterios. Unha boa promoción e uns interesantes atractivos turísticos publicitados xa dende a entrada da vila e especialmente promocionados no entorno do Faro poden facer marabillas. Se a iso sumamos a continuación das escavacións en San Guillermo e o inicio doutras novas en zonas como o alto de Facho (Orca Vella) ou o Val de Cabanas (Vilar Vello), teremos sen dúbida un punto turístico de altísimo nivel, que podería competir mesmo con Santiago de Compostela.

Tema aparte son as festas e actividades culturais, que merecen un capítulo aparte. Non esquezamos, neste eido, que as festas non son meramente turísticas pero pode sacarse tamén partido delas neste senso.

De igual modo sucede co turismo de praia, do que xa falei nas dúas entradas anteriores.

En definitiva, que considero que Fisterra aínda pode renacer das súas cinzas, e que aínda estamos a tempo de desandar o andado e comezar a camiñar por outras sendas de progreso. O futuro está nas nosas mans, e non é lícito que desaproveitemos a oportunidade que nos deu o noso secular atraso. Zonas como as Rías Baixas xa perderon moito por mor de camiñar diante nosa, e de ser pioneiras do turismo en Galicia. Nós, que sufrimos o atraso temos a oportunidade de comezar case dende cero, e non debemos tirar a toalla por culpa da nosa tradicional desidia e do pérfido caciquismo que de cotío nos asoballa.

Que Fisterra constrúa un turismo de calidade e deste xeito poderemos vivir del respectando o que fomos e aportando moito máis a un mundo ó que tanto debemos.

Por último, quixera facer unha breve reflexión: unha das cousas que máis me impresionan da compostelá Praza do Obradoiro é que fica circundada polos símbolos dos catro piares que ó longo da Historia construíron a esencia santiaguesa. Se nos colocamos ollando ó leste, veremos á nosa fronte o símbolo do poder eclesiástico (a Catedral), ás nosas costas o emblema do poder civil (o Pazo de Raxoi, sede da Xunta e do Concello), á nosa dereita o símbolo da Universidade (o Reitorado), e á nosa esquerda a materialización do turismo e das peregrinacións (o Hostal dos Reis Católicos, que tamén constitúe o símbolo da dominación castelá).

Na fisterrana Praza da República Arxentina tamén temos a mesma simboloxía. Enfronte vemos o Faro, símbolo da vida mariñeira e do tráxico destino de ser Costa da Morte; ás nosas costas observamos a terra, coa que estamos unidos de xeito indefectible; á nosa esquerda o mar, símbolo da inmensidade que nos fai ser nós; e á nosa dereita albiscamos o Semáforo, recentemente convertido no símbolo do turismo que hoxe nos acompaña no noso quefacer cotián.